Người giữ hồn dân tộc Êđê qua nghề dệt thổ cẩm

Ở vùng Tây Nguyên trước kia vẫn tồn tại một tập tục truyền thống khá đặc biệt, đó là trong các lễ cưới hỏi, người con gái luôn tự tay dệt các tấm chăn, áo, khố, thổ cẩm để làm quà tặng họ hàng nhà chồng. Có lẽ vì vậy mà đồng bào dân tộc ít người sống trên dải Trường Sơn – Tây Nguyên hầu như đều biết ít nhiều về nghề dệt thổ cẩm. Nổi bật và được nhiều người biết tới có lẽ phải kể đến thổ cẩm và những hoa văn trang trí trên thổ cẩm Êđê.

Tại huyện Krông Búk, tuy nghề dệt thổ cẩm không còn được phổ biến, nhưng đến nay, những người tiếp lửa truyền thống qua khung dệt vẫn còn truyền lại cho con cháu những đặc trưng quý báu của dân tộc mình qua khung dệt. Ngày xưa, nguyên liệu dệt của người Êđê là cây bông tiếng Êđê gọi là Blang. Quả bông đem về được bóc vỏ, tách riêng lõi và phơi trên những nong tre lớn. Người ta tách hạt, bật cho bông tơi xốp rồi se lại thành những con bông, từ con bông lại kéo thành sợi thô. Nhưng ngày nay, người Êđê dệt bằng các sợi len với nhiều màu sặc sở, tạo nên tấm dệt đa màu sắc, bắt mắt hơn, với nhiều hoa văn phong phú và đa dạng.

Trong những ngôi nhà dài truyền thống, bên cạnh những dụng cụ như gùi, đồ săn bắt, thì không thể thiếu khung cửi dệt vải. Ngoài thời gian làm nương rẫy, người phụ nữ Ê đê lại gắn mình bên khung cửi.

Ở các buôn làng của người Ê đê ở huyện Krông Búk, các bà các mẹ vẫn giữ được nghề dệt truyền thống. Những người phụ nữ Ê đê vẫn ngày ngày cặm cụi bên khung cửi để tạo ra những tấm vải thổ cẩm với nhiều hoa văn độc đáo. Bà Mí Phim, năm nay đã ngoài 70 tuổi nhưng có hơn 50 năm ngồi bên chiếc khung cửi này: “Từ khi tôi biết dệt đã có chiếc khung cửi này rồi và nó gắn bó với tôi đến tận ngày nay. Thời 18, 20 tuổi chúng tôi được mẹ rồi những người già trong làng truyền nghề lại cho. Ngày đó phụ nữ Ê đê mà không biết dệt thì bị đánh giá không khéo tay. Quần áo cho các thành viên trong gia đình đều do người phụ nữ làm”.

Chiếc khung cửi của người Ê đê không giống với các dân tộc khác mà được làm từ những thanh tre rời nhau. Người phụ nữ Ê đê ngồi dệt trên khung dệt trải dài và theo kỹ thuật luồn sợi chắc chắn và tinh xảo. Khi nghệ nhân của dân tộc Ê đê ngồi đối diện với khung dệt, họ sáng tạo trên nền thổ cẩm những mảng sợi dọc đã hình thành về loại hình cho sản phẩm. Do đó khi giăng thảm sợi dọc, họ đã sắp xếp tính toán những hàng sợi màu vào vị trí cần thiết để có những hoa văn theo đồ án trong đầu. Bà Mí Phim cho biết, tài năng của các nghệ nhân Ê đê là ở chỗ đó không cần có bản thiết kế, mọi thứ đã có sẵn ở trong đầu. Và quan trọng là sự điều khiển của đôi chân và đôi tay sao cho nhuần nhuyễn và phải có sức khỏe: “Để có tấm vải đẹp thì thứ nhất là tư thế ngồi, người nghệ nhân phải ngồi song song với khung dệt. Cái chân phải đạp mạnh, tay chắc để cho tấm vải bền và cứng. Còn về hoa văn tùy theo sở thích của mỗi người mà tự tạo cho mình những hoa văn yêu thích”.

Hoa văn truyền thống của người Ê đê phản ánh thế giới tự nhiên xung quanh họ. Ví dụ người Ê đê lấy hoa cỏ, cây lá hoặc một vài con vật. Người ta cách điệu đi để đưa vào dệt thành hoa văn. Ngày nay thì nhiều phụ nữ Ê đê dùng hoa văn khắc trên nhà mồ để dệt lên váy của mình. Chứng tỏ có thay đổi rất lớn trong nhận thức của họ.

Là một người con của Tây Nguyên và hiện đang học nghề dệt của mẹ mình, chị Mí Hiăm luôn tỉ mĩ từng đường nét hoa văn, mỗi hoa văn đều thể hiện sự khéo léo, tài tình của người dệt. Mỗi loại trang phục sẽ có đường nét hoa văn khác nhau, thể hiện sự độc đáo của trang phục.

Ngày nay, trang phục của người Ê đê không còn được sử dụng thường xuyên, nhưng trong mùa lễ hội  tại vùng đất tây nguyên, các chàng trai cô gái luôn nổi bậc giữa rừng người với những bộ trang phục độc đáo. Để có những trang phục độc đáo đó, những nghệ nhân dệt thổ cẩm là những người giữ hồn dân tộc, thổi vào những bức thổ cẩm những hơi thở của thời đại, để những bức thổ cẩm vừa giữ được nét truyền thống và mang tính sáng tạo mới. Trang phục Ê đê vẫn luôn là một nét văn vóa đặc trưng, mang đậm tính dân tộc, và được lưu truyền và bảo tồn cho con cháu đời sau./.

 

Tin Thùy Dương

Additional information